İsmail Beşikci: Mustafa Suphi

Mustafa Suphi

İsmail Beşikci

03.12.2020, Per | 14:10

Mustafa Suphi
Makaleyi Paylaş
Ahmet Kardam’ın, Mustafa Suphi, Karanlıktan Aydınlığa kitabı yayımlandı.
(İletişim Yayınları, 2020 İstanbul, 408 s.)
 
Karanlıktan Aydınlığa Mustafa Suphi-Ahmet Kardam – DEMOKRASİ İÇİN BİRLİK  DAYANIŞMA
 
‘Mazlum Halklar’ kavramı, 1917 Ekim Devrimi’inden beri kullanılmaktadır.
Birinci Dünya Savaşı’ından sonra, 1919-1922 yılları arasında gerçekleşen Türk
milli mücadelesi sırasında Osmanlı/Türkiye bu kavram adı altında
değerlendirilmektedir. Ama mazlum denen Osmanlı’nın/Türkiye’nin baskı
altında tuttuğu halklar da vardı. Örneğin Kürd halkı bu halkların başında
gelmektedir.
 
Ama Bolşevik Partisi’nin, yani, Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin, mazlumun
da mazlumu olan Kürdlerle ilgili hiçbir olumlu düşüncesi ve eylemi olmamıştır.
Örneğin, Kürdlerin ulusal kurtuluşları yolunda yürüttükleri her mücadelede,
Kürdleri baskı altında tutan, devletlere destek vermiştir.
 
***
Ahmet Kardam’ın, Mustafa Suphi, Karanlıktan Aydınlığa kitabı, Mustafa Suphi
hakkında yapılmış önemli ve değerli bir çalışmadır. Yazar bu çalışması sırasında,
Mutafa Suphi hakkında incelemeler yapmış birçok araştırmacının çalışmalarını
da dikkate almış zaman zaman onlara eleştiriler de yöneltmiştir.
 
5 Temmuz 1912’de Milli Müsavat Fırkası kuruldu. Milli Müsavat Fırkası’nı
kuranlar, Tatar ceditçiliğinden, (yenilikçiliğinden) etkilenen kişilerdi. Bu
kurucular arasında Mustafa Suphi de vardı. (1882-1921)
 
Milli Müsavat Fırkası Türkçü bir fırkaydı. Ama bu Türkçülük, Osmanlı
İmparatorluğu’nu, Türk etnisi odak noktasında, yeniden organize etmeye
çalışan İttihatçıların düşündüğü, tasarladığı gibi bir Türkçülük değildi. Örneğin,
İsmail Gaspıralı (1851-1914), Yusuf Akçura (1876-1935), Ahmet Ağaoğlu (1869-
1939), Sadri Maksudi Arsal (1878-1957), Zeki Velidi Togan (1890-1970)… gibi
Türkçülerin düşündükleri gibi bir milliyetçilik değildi. Rumlara, Ermenilere,
Araplara vb… idari özerklikler tanıyan bir milliyetçilikti. (s. 26-27)
 
Mustafa Suphi 18 Haziran 1913’de Sinop’a sürülmüştür. (s.31) 24 Mayıs 1914’
de de 14 arkadaşıyla Sinop’tan kaçmış 29 Mayıs’da, Balaklava’da (Yalta) karaya
ayak basmıştır. Grup Yalta’dan da Sivastopal’a geçmiştir.(s. 36)
 
Mustafa Suphi’nin, 1915’den önce iki önemli yazısı vardır. Bunlardan biri
1912’de yayımlanan Vazife-i Temdin (uygarlaştırma) yazısıdır. (s.31) Bu yazı,
Haziran 1975’de Türkiye Defteri tarafından yeniden yayımlanmıştır. (s.402)
 
Bu yazıda Mustafa Suphi, , İngiltere, Fransa Almanya, İtalya, Portekiz, İspanya,
Belçika gibi Avrupa devletlerinin sömürgecilik politikalarını eleştirmektedir. ‘Bu
devletler, sömürgelere uygarlık götürdüklerini söyleyerek, sömürge
uygulamalarını meşrulaştırmaya çalışıyorlar…’ demektedir. Mustafa Suphi bu
yazısını, İtalyanların 1911 sonbaharında Trablusgarp’a saldırıları üzerine kaleme
almıştı.
 
Mustafa Suphi’nin ikinci yazısı ise, Türklüğün İstikametleri başlığını
taşımaktadır. Bu yazı, Sinop’a sürgün edildikten sonra, 1914 yılında, Nevsal-i
Milli (yeni milliyetçilik) adıyle, İstanbul’da çıkan bir yıllıkta yayımlanmıştır. (s.28)
Bu yazı da Aralık 1968’de, Aydınlık Sosyalist Dergi tarafından yeniden
yayımlanmıştır. (s. 401) Bu yazıda Mustafa Suphi, Prens Sabahattin’in Teşebbüs-
ü şahsi (kişisel girişimcilik) Adem-i Merkeziyetçi görüşünü de
değerlendirmektedir. Mustafa Suphi’nin bu görüşlere karşı olmadığı da
anlaşılmaktadır. Türklüğün İstikametleri başlıklı bu yazıda, eyaletlerden de söz
etmektedir. Ahmet Kardam bu konuda şunları yazmaktadır:
 
“Mustafa Suphi, Milli Müsavat Fırkası’nın kurulmasından 7 yıl kadar sonra,
Şubat 1919’da, Yeni Dünya Gazetesi’nin Moskova da yayımlanan son sayısında,
(10 Şubat 1919, No 12) ‘Lebib’ takma adıyle kaleme aldığı ‘Türkiye’de
Federalizm Yahut Taksim Politikası’ başlıklı haber yorum yazısında, bu partinin
programı ve ilkeleri konusunda hiçbir araştırmacının dikkatini çekmemiş ek
açıklamalarda bulunur.”
 
Bu yazıda, Anadolu yakasında ‘Türkiye eyaleti’ Rumeli tarafında da Makedonya
ve Arnavutluk eyaleti söz konusu edilmektedir. Bundan başka, Ermeni, Kürd, Laz
vb. halklarına da muhtariyetler verilmesi önerilmektedir. (s. 27-28)
 
Ahmet Kardam, bu öneriyi şu şekilde değerlendirmektedir: ‘Anlaşıldığı
kadarıyla, Trabzon’dan İskenderun Körfezine kadar çizilecek bu ‘hayali hat’ tın
doğusunda Lazistan, Ermenistan, Kürdistan gibi federal veya özerk bölgeler yer
alacaktır.’ (s. 30)
 
Doğu Sorunu
 
Ekim Devrimi’nden sonra, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’nde en çok
konuşulan tartışılan konulardan bir Doğu Sorunu olmuştur. Araştırmacı-yazar
Ahmet Kardam da Mustafa Suphi, Karanlıktan Aydınlığa çalışmasında bu
konuya önemli bir yer ayırmıştır. (s. 85-133)
 
Devrim beklendiği gibi, Batı’nın sanayi ülkelerinde gerçekleşmemiştir.
Köylülüğün egemen olduğu, işçi sınıfının hiç gelişmediği bir Doğu ülkesinde
gerçekleşmiştir. Dünya devrimi hala beklenmektedir. Ama fiili durumu uygun
bir yaşam tarzının kurulması da kendini dayatmaktadır.
 
Ahmet Kardam, Doğu Sorunu’nun iki cephesi olduğunu bildirmektedir. Birincisi,
işçi sınıfının fazla gelişkin olmadığı bir Doğu ülkesinde Ekim Devrimi’ni
yaşatmak nasıl mümkün olacaktır? İkincisi, Doğu’nun da doğusu olan
bölgelerde, ‘milletler hapishanesi’ olmuş Çarlık Rusyası döneminden kalma pek
çok sorun birikmiştir. Bu sorunlar nasıl çözülecektir? Kapitalizmin hiç
gelişmediği, dinleri, dilleri, kültürleri, adetleri, gelenekleri Ruslardan çok farklı
olan bu halklar Ekim Devrimi’ne nasıl kazanılacaktır? (s.85-86)
 
Doğu Sorunu’nun bu iki cephesi, Bolşeviklerle Müslüman komünistler arasında
çok önemli tartışmaların sürüp gitmesine neden olmuştur. Müslüman
komünistlerden Sultan Galiev (1892-1940), Mollanur Vahidov (1885-1918)
dünya devrimini beklemenin yanlış olduğunu, esas devrimin Doğu’da
gerçekleşmesi gerektiğini vurgulamaktadırlar. Bu konuda Bolşeviklerle çok zıt
görüşlere sahiptirler.
 
Mustafa Suphi, bu konuda daha çok Müslüman komünistlerle hareket etmiştir.
Mustafa Suphi’nin bu tutumu, Bolşeviklerle arasında bir kırılma yaratmıştır.
Bolşevik Partisi’nin Kafkas bürosu ile bu büronun Türk Komünist Teşkilatı olan
partiyle parti için anlaşmazlıkları diğer bir kırılma noktası olmuştur. Çok önemli
bir kırılma noktası da, Bolşevik Partisi’nin, Enver Paşa, Cemal Paşa, Bahattin
Şakir, Bedri bey, Halil Paşa gibi İttihatçılarla kurduğu sıcak ilişkidir. Bu çok
şaşırtıcı bir ilişkidir. Bolşevik Partisi, (Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi, RSDİP)
Ermenilere, 1915’de soykırım yapmalarından dolayı İttihatçılara hesap
soracakları yerde onları partilerine kabul edip işbirliği yapıyorlar. Hatta,
partideki yerleri Türk komünistlerinden, örneğin Mustafa Suphi’den güçlü,
daha sağlam (s.87)
 
Örneğin, 47 kişiden oluşan, ‘Doğu Halkları Eylem ve Propaganda
Komisyonu’nda Bahattin Şakir var ama Mustafa Suphi yok… (s.199-200)
 
31 Ağustos-7 Eylül 1920 tarihleri arasında düzenlenen, Doğu Halkları
Kurultayı’na, Enver Paşa, Cemal Paşa, Bahattin Şakir, Halil Paşa, Bedri Bey, gibi
kişilerin davet edilmesi, Enver Paşa’nın bir konuşma yapması dikkate değer bir
olaydı. (s. 156)
 
16 Mart 1921 İngiliz-Sovyet Ticaret Anlaşması
 
Beklenen dünya devrimi gerçekleşmeyince, Sovyetler Birliği’nin, emperyal
güçlerle bir arada yaşaması söz konusu oldu. İngiltere’yle görüşmeler başladı.
 
Bu görüşmeler 16 Mart 1921’de, İngiliz-Sovyet Ticaret Anlaşması’nın
imzalanmasıyla sonuçlandı (s. 201)
 
Bu anlaşmayla Sovyetler Birliği, İran ve Türkiye gibi alanlarda, İngiltere
aleyhine gelişebilecek eylemlerin, siyasal akımların, eleştirilerin önüne geçmeyi
taahhüt ediyor. Bu anlaşma, kanımca, Gilan (İran) Sovyet Sosyalist
Cumhuriyeti’nin, Mirze Kucek Han Hareketi’nin, yani Cengeli Hareketi’nin
sonunu getiriyor. (s. 202 vd. )
 
Mustafa Suphi ve Arkadaşlarının Dönüşü
 
Kanımca, bu anlaşma Mustafa Suphi’nin geleceğini de yakından etkilemiştir.
Mustafa Suphi, Türkiye’ye dönmek istiyordu. Ama Bolşevik Partisi bu girişime
sıcak bakmıyordu. Mustafa Suphi bu konuda Mustafa Kemal’le de yazıştı.
Mustafa Kemal’de Mustafa Suphi’nin dönüşüne karşıydı.
 
Mustafa Suphi’nin dönme kararlılığı ortaya çıkınca ve birkaç arkadaşıyla
birlikte ilk grupla Kars’a gelince Erzurum Valisi Hamidle Kazım Karabekir
gizli bir plan yapıyorlar. Mustafa Kemal de bu planı onaylıyor.
 
Bu plana göre, Mustafa Suphi ve arkadaşları, Kars’tan Erzurum’a trenle gelecek.
Erzurum’da Erzincan’a, Sivas’a Ankara’ya doğru hareketi engellenecek, yol,
Trabzon’a doğru yönlendirilecek. Erzurum’dan Trabzon’a kadar yolda önceden
oluşturulan kitlelere tarafından hakaret görecekler. Onlar misafir edilmeyecek,
onlara ekmek, su verilmeyecek, taşlanacak.… Trabzon’da da sınır dışı
edilecekler… Aralık 1920 sonları, Ocak 1921.
 
Mustafa Suphi ve arkadaşları Erzurum-Trabzon arasında yol boyunca
hırpalanarak, aşağılanarak, perişan bir şekilde gelirler. Yahya Kaptan onları bir
tekneye bindirir ve tekne Karadeniz açıklarında batırılır. Mustafa Suphi ve
beraberindeki kişiler, 17 kişi Karadeniz de boğulur. 28/29 Ocak 1921.
Mustafa Kemal’in, Yeşilordu, Halk Zümresi, Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası,
Çerkes Etem… gibi bütün muhalefeti bastırmaya, etkisiz bırakmaya başladığı
bir dönem. Mücadeleyi yürütmek için Sovyetler Birliğinden maddi ve manevi
yardım, silah araç ve gereçleri aldığı bir dönem… Buna rağmen, komünistlere
karşı neden böyle entrikalar çevirebiliyor? Herhalde, Bolşevik Partisi’nden bu
operasyonlara bir tepki gelmeyeceğini hesaplamış olmalı… Zaten bir tepki de
gelmiyor.
 
Bir süre sonra, Yahya Kaptan, Topal Osman güçleri tarafından öldürülüyor.
Bundan kısa bir süre sonra da devletin güvenlik güçleri tarafından Topal Osman
öldürülüyor. Böylece Mustafa Suphi olayı kapatılmak isteniyor.
 
Boğularak Karadeniz’de katledilen birkaç kişinin adını, Ahmet Kardam’ın bu
çalışmasından öğreniyoruz. Mustafa Suphi, eşi, Ethem Nejad… Ahmet
Kardam’ın 17 şehidin künyelerinin birer birer vermemiş olması, kanımca bu çok
değerli çalışmanın önemli bir eksikliğidir.
 
Bu yazının başında, Osmanlı/Türkiye’nin, ‘mazlum halklar’ kavramı
çerçevesinde değerlendirildiğini, ama bu kategorin baskı altına tuttuğu örneğin
Kürdlere değer vermediğin, yok saydığını vurgulamıştım. Cumhuriyet’in ilk
yıllarında, Kürdler, Guew’de (Bingöl) Zilan’da, Sason’da, Dersim’de, direnen
aşiret reisleri, şeyhler de dahil, kadın-erkek, çoluk-çocuk, genç-ihtiyar, evlere,
ahırlara, mağaralara doldurulup yakılırlarken, soykırım yaşarlarken, Komünist
yöneticiler, feodalizmle mücadeleden, gericilikle mücadeleden… söz
etmektedirler. Kürdlerin, Kürdçe’nin inkarı, Kürdçe yasaklarını yaşama
geçirmek için önlemler alınması görmezlikten, bilmezlikten, duymazlıktan
gelinmektedir.
Bu makale toplam: 5807 kişi tarafından görüldü.
Son Güncellenme:19:19:37
Bu gönderiye hiç yorum yapılmamış! İlk yorum yapan kişi olmak ister misin?
Nerina Azad

İsmail Beşikci

Yazarın Önceki Yazıları

‘Ateşte Doğanlar’ Kadri Hoca… Kürt Hâkim Alevilik Üzerine II ‘Aleviler ve Sosyalistler’ Kitabı Üzerine Uygur Türkleri Başkanlık Seçimleri, ABD Üniversite Raporu OFra Bengio’nun Kürd Liderlere Eleştirisi Dr. Said Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde Maaş Sorunu… Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde PKK-Haşdi Şabi İşbirliği Ama Onlar Kardeştiler… ‘Kürdistan Ortadoğu’nun Polonya’sıdır’ İSkan Tolun II Kürt Dil Hareketi (Harekata Zımanê Kurdî) II ‘Doğumun Ölümü’ Kürt Dil Hareketi (Hereketa Zimanê Kurdî) Kürdistan Bayrağı’nın ve KDP Binasının Yakılması Üzerine… Ermeniler, Kürdler, Azeriler Devrimci Doğu Kültür Ocakları Eylül 2020 Kürdler-Kürdistan Bir AİHM Başkanı Halepçe arşivlerinin yakılması ve KDP’ye saldırı Devran İskan Tolun Woodrow Wilson Harf Devrimi’nin Kürdler İçin Anlamı Mehmet Elbistan Kürtler, Şehir Şehirlileşme ‘Kürt Çalışmaları…’ Zini Gediği Katliamı Kürd Tarihini Kürdlerin Yazması… ‘Kürtlerin Kürt Olmama Hakkı’ II ’Kürtlerin Kürt Olmama Hakkı’ Değinmeler-2 Irkçılık Üzerine Seyid Ahmed Cebari Şengal, Afrin Mustafa Selîmî Kemalizm ve Kürd Ulusal Sorunu Orhan Kotan’ın Şiiri Leylan - II Kürt Meselesiyle İlgili Bir Projen Var mı? Leylan Xwebûn Orta Karadeniz’de Etnisite İlişkileri Alevilik Üzerine… Güvenli Bölge Duvarımızı Yapamadık… Doktor Said Alevilik ve Tarihi Bitlis ve Ahalisi 1916 Kürd Tehciri Bir Diplomatın Anıları Xızır Nasıl Ali Oldu? Kürd Tarihi Üzerine Gözlemler Adıyla Çağırmak Kürdistan’ın Güneyinde Soykırım Kürdlerin Tarihi Milliyetçilik Üzerine Hong Kong, Kürdistan ‘Kürtlerle Türkler’ Ortadoğu’da Devletlerin Kurulması Abdurrahman Qassemlu’nun Katledilmesinin 30. Yıldönümü Üniversitenin Bilim Anlayışında Temel Sorunlar Cumhuriyet, 19 Mayıs 2019 'Özgürlük İçin Sanat' Helsinki’de Sosyal Forum Teknoloji, Bilim, Eğitim Milletler Cemiyeti Döneminde Kürdler/Kürdistan Hewler - Duhok - Zaho Bir Tartışma Üzerine… Dönemin Romanları Eleştirilerin İzinde Rêya Heqîyê (Alevilik) ABD Ziyareti - IV ABD Ziyareti - III ABD Ziyareti - II ABD Ziyareti - I Berlin’de Dersim 37-38 Paneli Başur’da Siyaset Duhok-Hewlêr Gezisi Kürdçe Yasaklarının İşlevi ‘Aleviliğin Doğuşu’ II ‘Kimliksiz Çığlıklar’ Türkiye’de Adalet Arayışları 'Aleviliğin Doğuşu' Kürdlere Soykırım… Moskova’da Kürd Konferansı Cevat Geray’a Sevgi… Bilim Ahlakı Mahallenin Arkadaşları Selahattin Demirtaş’ın Şarkısı Canip Yıldırım Kütüphanesi Devşirmeler ve Devletsizler Dağ Kavmi - II Adaylar… Dağ Kavmi -I Geleceğini Belirleme Hakkı ve Kürdler Farhad Daftary, Şiilik Alevilik Şiizm ‘Türklük Sözleşmesi’ Timure Halil Hakkında … Düşmanlarını Sevindiren Bir Halk… Celal Talabani... Kürdler Zoru Başardı… Bağımsızlık... Güvenlik... Domino Etkisi Referandum-Bağımsızlık Tartışmaları Danimarka Seyahati Sekesûr’da Kürd-Alevi Soykırımı İnsanlık Araştırmaları Merkezi Fahriye Adsay’ın Eleştirileri Üzerine… Bir Kürd... İki Kürd... Üç Kürd Yezda... Ermeniler, Kürdler… Yeni Bir KDP Kurma Çalışmaları Hasta Adam Avustralya Gezisi Hayatımdan Kesitler Birey Toplum İlişkileri Peşmergelik Yüce Bir Değerdir Kaderine Küsmek Kürd Halkının, Kürdistan’ın Başı Sağolsun… Kürdistan’ın Hayırlı Evladı Doktor Said Suriyeli Mülteciler Parlamento Milli Düşünce Sempozyumu Desmond Fernandes Kürtlerin Bulunduğu Ülkeler Bölünemez!... Kürtler Ne İstiyor? Eşkiya 28 Devlet Bağımsız Kürdistan’ı Tanımayacak... Devlet, İslam, Kürdler ve Darbe Pencinarîler II Pencinarîler I Azim... 'Afrika Edebiyatı' Üzerine… Yaresan (Ehl-i Hak) Rêya Heqîyê, Ezdan Zağros’un Ötesine… Süleymaniye Merkez Güvenlik Karargahı 'Peçar Tenkil Harekatı/1927' Üzerine Birkaç Söz İttifaklar Mahmut Yeşil’e Sevgi… Tunceli Kanunu, Getirdiği Esaslar ve Devletin Asimilasyon Planları Yakındoğu’nun İmhası ve Pontus Sorunu Keşiş’in Torunları Dersimli Ermeniler Anlıyorum Ama Konuşamıyorum 1128 Akademisyen Yaşar Kaya Alevilik... Elveda Güzel Vatanım Alevilerin Kitabı Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan III Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan II Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan (I) Komkurd-An Nelson Mandela - Aziz Sancar Barış, Yüzleşme, Müzakere İBV Hewler Temsilciliği 558. Oturma Şengal’i Ziyaret Şengal TBMM Kürdlerde/Kürdistan’da Ana Sorun Özyönetim Üzerine... Norveç Seyahati Alaine Tuoraine’e Eleştiri Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde Yönetim Zaafları Güneşin Krallığı Keyakisar Barzani bir dönem daha görevde kalmalıdır Temel şart Kürdistan Ordusu! Girê Spî'nin Kurtarılması... Üniversitenin Ana Sorunu Mardin: Hüzünlü Kent Alevilik-Müslümanlık Osmanlılar ve Acemler Arasında Kürdler İslam’ın barış, huzur, adalet ve eşitlik anlayışı Kerbela’da son buldu Kürd Kültürü Neden Yağmalanıyor? Kürd Êzidîlerin Azizesi 'Begê' İki Olay Üzerine Düşünceler Barış ve Çözüm Süreci - III Eleştiriler Ev Jin û Mêrê bi Maskê Barış ve Çözüm Süreci - II Murat Bozlak’a sevgiler... Barış ve Çözüm Süreci… Rejim, İslamileşme, Kürdler/Kürdistan Alman Şarkiyatçı Dr. Friç Soykırımlar ve Devletsiz Halklar IŞİD’in Zuhuru Şeyh Ahmet, IŞİD Saldırıları ve Osman Baliç'in Katili Ulusların Kendi Geleceklerini Tayin Hakkı ve Kürdler/Kürdistan Bitlis Anıları, 1960’lı Yıllarda Bitlis’de Yaşam Uluslararası Bitlis Sempozyumu Barzaniler Değinmeler İfade Özgürlüğü ve ABD Türk Siyasal Kültürü Üzerine… Birleşik Krallık, Fransa, Kürdler/Kürdistan Anti-Kürd Uluslar arası Nizam Kürd/Kürdistan incelemelerinde temel soru... Ulus İnşa Sürecinde Dilin Rolü Mustafa Barzani'yi sevgiyle anıyoruz Düşün Hayatında ve Edebiyatta Kurumlaşmalar Yakındoğu’nun İmhası,1915 Ermeni Soykırımı ve Hrant Dink’in Katledilmesi Resmi İdeolojinin Temel Özelliği Roboski – Goyiler Türk-İslam Sentezi ve Kürd Sorunu Kürdistan sorunu her şeyden önce duruş sorunudur Barış
x