İsmail Beşikci: Alevilik Üzerine II

Alevilik Üzerine II

Alevilik Üzerine başlıklı ilk yazı 1 Ocak 2020 tarihin taşımaktadır. (nerinaazad, zazaki.net, 1 Ocak 2020) Bu yazı, Aleviler ve Sosyalistler yazısına (nerinaazad 4 Şubat 2021) güncelleştirilerek ek olarak da konulmuştu.

İsmail Beşikci

10.02.2021, Çar | 10:45

Alevilik Üzerine II
Makaleyi Paylaş

Bu yazıda, Rêya Heqîyê inancıyla ilgili bazı değerlendirmeler yapmaya çalışacağım. Rêya Heqîyê doğa dinidir.  İnsanı yaşamın merkezine koyan bir inançtır. İnsanı, doğayı, tanrıyı bir bütün olarak kavrayan bir inançtır. Hallac-ı Mansur’un (854-922) Enel-HaK  (ben tanrıyım) demesi bununla ilgilidir.

Rêya Heqîyê inancını yaşayanlar, Kal û Bela’dan beri, yani önsüz zamanlardan, öncesiz zamanlardan beri biz varız, derler. Kal û Bela’ Varlığın, varoluşun başlangıcını ifade eder. Arya Uygarlığı’ndaki Ahura Mazda ve ikizi Ehrimen’ın babaları Zervan da önsüz, öncesiz zamana işaret etmektedir.

Bu, Hakk’ın, insanın zuhuruyla ilgili bir süreçtir. Edip Harabi, (1853-1917) bu ilişkiyi şöyle vurguluyor:

Daha Allah ile cihan yoğ iken/Biz anı var edip ilan eyledik

Hakk’a layık hiçbir mekan yoğ iken/ Hanemize aldık mihman eyledik.

Henüz Allah ve cihan yok iken, onu ( İnsanı),  biz varettik. Hakk’a (Tanrıya) layık hiçbir mekan yok iken, O’nu içimize aldık, en yüksek değeri verdik

Bu, insanı önceleyen, insanı yaşamın merkezine koyan bir anlayıştır. İnsanı, doğayı tanrı kabul eden bir anlayıştır. İnsan yaratılmış değil, yaratandır. Rêya Heqîyê’deki, Alevlikdeki sır budur. Hallac-ı Mansur’un, işkencelerle vücudunun parçalanması ise, Hakk’ın, Allah’ın, Mansur’un, insanın Enel’indeki vücudundan çıkarılıp geri alınmasını anlatır. 

Bu inançta olanlar, kadim sözcüğünü de kullanırlar. Kadim, kadim inanç, kadimden gelen, kadimden beri varız… gibi sözcükleri, Kal û Bela’dan beri varız gibi söylemleri,  sadece Rêya Heqîyê inancının yaşayanlar kullanır. Çünkü diğer dinlerin, inançların, yeryüzünde görülme tarihler bellidir. En eski din Museviliğin tarihi, İsa’dan önce 1300’e varmaktadır. Hristiyanlık, İsa ile başlamaktadır. Rêya Heqîyê 4000 yıldan fazla bir geçmişe sahiptir. İslam’ın 1400 yıllık, Kızılbaşlığın 600 yıllık, Alevi kavramının kullanılmasının ise 140 yıllık bir geçmişi vardır.(bk. Erdoğan Yalgın,’ın İsmet Yüce’ye verdiği röportaj “Bu yolun vicdanlı bir talibi; “Muhammed’i, Ali’yi, Ehlibeyit’i sevmekle Müslüman olunamayacağını” çok iyi bilirBu röportaj, Şubat/Mart 2020 tarihli ve 86 sayılı Dersim Gazetesinde yayımlanmıştır.

Ayrıca bk.  Erdoğan Yalgın, Biz Tarihimizi, Tufanların Yaşandığı Kutsal Topraklarda Arıyoruz. Erdoğan Gülbahçe’ye verilen röportaj, Dersim Gazetesi,  Ocak 2018,  Yıl 7 Sayı 75, s. 8-12; Semah Dergisi,  Sayı 38,   Mart-Nisan 2018,  s. 39-44

Rêya Heqîyê’de adam öldürmek yoktur. Çünkü bu kişideki doğa-tanrıyı öldürmek anlamına. Adam öldürenler düşkün sayılır.

Rêya Heqîyê’de tek kadınla evlilik esastır. Toplumda birden fazla  kadınla evlilik görülüyorsa, adam öldürme gibi olayla başlamışsa bunu,  İslam’a asimile olmanın görüntüleri olarak değerlendirmek gerekir.

Örneğin, İran’da Yarsan, Irak’ta Kakailerde beddua etmek yoktur. Beddua İslami bir kültürdür. ‘Onlar benim oğlumun gözünü çıkardılar, sen de onların oğlunu kör et tanrım…’ ‘Allahtan dilerim, senin de kolun kanadın kırılsın…’ Yarsanlarda/Kakailerde bu tür beddualar yoktur. Çünkü, Mitraizm’de tanrı, İnsanları cezalandırmaz… İnsan-Doğa-Tanrı bütünlüğü içinde, Tanrı, zaten insanın, Doğa’nın bir parçasıdır.

Rêya Heqîyê inancı, dağlara, ağaçlara, hayvanlara, ırmaklara, göllere saygılı bir inançtır. Dağlarda, ormanlarda ağaç kesilmesine, hayvanların öldürülmesine karşıdır. Rêya Heqîyê inancında olanlar,  ormanda, dağda… bir ağaç kesildiği zaman, ormanın, dağın bir çocuğunun öldürüldüğünü hissettiğine  inanır. Rêya Heqîyê  inancını yaşayanlar, dağda, ormanda bir hayvan öldürüldüğü zaman, dağın , ormanın bunu hissettiğine  bir çocuğum daha öldürüldü diye ağladığına inanır.

Rêya Heqîyê’ İnancında Önemli  Kırılma

Rêya Heqîyê’ inancını yaşayanlar,  640 yıllarında, İkinci Halife Ömer döneminde, İslam’ın, Kürdistan,  İran gibi alanlarda gelişmesi sırasında çok büyük baskıya, işkenceye maruz kaldılar. İslam’ı kabul edenler, baskıdan, şiddetten uzak kalabildi ama kendi inançlarının sürdürmeye çalışanlar çok ağır zulümlerle karşılaştılar. Onlar da yaşadıkları esas alanlarını terkederek başka uzak diyarlara göçerek zulümden kurtulmaya çalıştılar.

Ahmet Önal, 10 Eylül 2019’da bana gönderdiği bir iletide, Ebü’l Vefa el Kürdî ile ilgili önemli bir bilgi vermişti.

Tac’ül Arifin Ebl’l Vefa El Kurdî (925-1007) bir Yarsan din adamıdır. Cem yapmalarından, kadın-erkek semah dönmelerinde dolayı, Bağdad’da Sünni İslam  din adamları tarafından sorguya çekilir. Bu sorgu sırasında,  Ebü’l Vefa el Kürdî Rêya Heqîyê’yi  savunamaz. İslamla, Rêya Heqîyê’yi  birleştirmeye, uzlaştırmaya çalışır. Rêya Heqîyê’ anlayışını dile getiren Hallac-ı Mansur’un 922’de  işkencelerle vücudu parçalanmıştı. 1191’de de Kürd filozof Şehabeddin Sühreverdi’nin canına aynı nedenlerle kıyılacaktı. (1154-1191)  Bu tutum,  Rêya Heqîyê’de önemli bir kırılmaya neden olur.

Bundan önceki, Aleviler Soyalistler Kitabı Üzerine  başlıklı yazıya eklenen bir yazı vardı. Alevilik Üzerine başlıklı bu yazıda. Murad Ciwan’ın görüşleriyle ilgili bir bölüm vardı. Bu bölümü, bu yazıya da alma gereğini duyuyorum:

 

Murad Ciwan, 21 Aralık 2020’de, bana gönderdiği bir iletide,İslam’ın gelişmesi sırasında, bazı inançlar üzerindeki baskıyı belirttikten sonra,  şunları da söylemektedir: 

 

Bazı toplulukları tamamiyle kendi dinlerine döndürebildiler ama bazıları da yeni aldıkları bilgileri kendi var olan inançlarıyla yoğurarak, kendi inançlarıyla uyumlaştırarak aldılar. Böylece yeniden İslam ya da Hristiyanlık  dışı bir inanç ortaya çıktı. Ama bu yeni dinlerden dönüştürerek aldığı özellikler nedeniyle antik dinlerden farklı yeni bir versiyon oldu, yani adlar da aldı. Bir de azınlık olarak islam çoğunlukları içinde oldukları için daha önceki ad ve sembollerinde yeni din ortamında yaşam alanı bulacak değişiklikler yaptılar. Bu nedenle onlara artık Zerduşti, ya da Mitrai demiyor Ehlê Haq/Rêya Heq, Kakeyî, ya da Êzîdî diyoruz. Kendileri de böyle diyor.

 

Şeyh Adi bin Müsafir ve Ebü'l Vefa el Kurdi gibi mürşidler/misyonerler ve onların neslinden ya da yolundan gelenler, Hristiyanlıktan ve İslam'dan etkilenen bu yeni İnanç aşamasının sembollerini, yol yordamını oluşturdular. Yani bir nevi İslamlık ya da Hristiyanlık sonrası Zerduştilik ve Mitralık gibi’

Selahattin Ali Arik, Rêya Heqîyê inancı ile İslam’ı bağdaştırma işini, sadece Tac-ül Arifin   Ebül Vefai Kürdi tarafından yapılmadığını, örneğin Sex Adıyy’ın da bu süreçte rolü olduğunu belirtmektedir. Sex Şenbeki, Şex Suvari, Şex Hawara, Şex Azirî  gibi Yarsan din adamlarının da eklemektedir. (Alevilik ve Tarihi, Dara Yayınları,  Haziran 2019, Diyarbakır, s.150)

                                                      ***

Tac’ül Arifin Ebl’l Vefa El Kurdî’nin Bağdad’da Kalmina’da bir okul kurduğu, bu okulda birçok öğrenci yetiştirdiği vurgulanır.

Yalnızca Kürt Aleviliğinin değil, Babailerin yol önderinin de  de Ebu’l Vefa-i Kurdi’ olduğu söylenir. Özellikle 1200’lü yıllarda Türkmen obalarına önderlik etmiş filozof kadronun tümü, yani Baba İlyas, Baba İshak, Hacı Vektaş Veli,  Şeyh Garkın, Geyikli Baba ve daha niceleri, Ebu’l Vefa-i Kurdi’nin Bağdat ekolünden etkilenerek-yetişerek Rojavadan Anadolu’ya geçtikleri vurgulanır.

Kanımca bu okul, yukarıda belirtilen sorgudan sonra kurulmuştur. , Rêya Heqîyê ile İslam’ı birleştirme, uzlaştırma amaçlıdır. Bu sürecin Rêya Heqîyê’de çok büyük kırılmalar yarattığı, Rêya Heqîyê’yi aşındırdığı açıktır.

Bugün, Yarsan/Kakai mensupları, ibadet sırasında, kutsal bildikleri  kişilerin adlarını sayarken Sey Rıza’ adını da dile getirirler ve Sey Rıza adı anıldığı zaman, saygı duyduklarını belirten bir tutum sergilerler. (Munzur Çem,  Kermê dare, dare ra yeno,  Deng, Mart 2019, Sayı 113, s. 67,  Faik Bulut, Horasan’dan Nasıl Geldik? s. 261)

Bu, İslam’ın gelişmesi sırasında, büyük bir kitlenin, Hewraman’dan kaçarak Dersim’e göçtüğünü anlatır. Tac’ül Arifin Ebl’l Vefa El Kurdî’de, İslam’ı anlatması için, öğrencilerinden Şeyh Dilo Belincan’’ı  Dersim’e göndermişti.  (bk. Erdoğan Yalgın’ın yukarıda sözü edilen röportajları.)

Bu baskılar yüzünden, Hawraman’dan kalkan büyük bir kitlenin de Akdeniz’e kadar ulaştığı biliniyor. Hafız Esad (1930-2000) bir konuşmasında 900 yıl kadar önce İran taraflarından geldiklerini söylemişti. Suriye’de Alevi denen kitlenin, Lübnan’da Dürzilerin kökenini Hewraman olduğu söylenebilir. Uzun asırlar bu kitlelerin Araplığa asimile olmalarını sağlamıştır.

Günümüzde, Rêya Heqîyê ilgili araştırmalar, incelemeler yapılması önemli olmalıdır.

Bu makale toplam: 3649 kişi tarafından görüldü.
Son Güncellenme:21:23:23
Bu gönderiye hiç yorum yapılmamış! İlk yorum yapan kişi olmak ister misin?
Nerina Azad

İsmail Beşikci

Yazarın Önceki Yazıları

‘Ateşte Doğanlar’ Kadri Hoca… Kürt Hâkim ‘Aleviler ve Sosyalistler’ Kitabı Üzerine Uygur Türkleri Başkanlık Seçimleri, ABD Üniversite Raporu OFra Bengio’nun Kürd Liderlere Eleştirisi Dr. Said Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde Maaş Sorunu… Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde PKK-Haşdi Şabi İşbirliği Ama Onlar Kardeştiler… Mustafa Suphi ‘Kürdistan Ortadoğu’nun Polonya’sıdır’ İSkan Tolun II Kürt Dil Hareketi (Harekata Zımanê Kurdî) II ‘Doğumun Ölümü’ Kürt Dil Hareketi (Hereketa Zimanê Kurdî) Kürdistan Bayrağı’nın ve KDP Binasının Yakılması Üzerine… Ermeniler, Kürdler, Azeriler Devrimci Doğu Kültür Ocakları Eylül 2020 Kürdler-Kürdistan Bir AİHM Başkanı Halepçe arşivlerinin yakılması ve KDP’ye saldırı Devran İskan Tolun Woodrow Wilson Harf Devrimi’nin Kürdler İçin Anlamı Mehmet Elbistan Kürtler, Şehir Şehirlileşme ‘Kürt Çalışmaları…’ Zini Gediği Katliamı Kürd Tarihini Kürdlerin Yazması… ‘Kürtlerin Kürt Olmama Hakkı’ II ’Kürtlerin Kürt Olmama Hakkı’ Değinmeler-2 Irkçılık Üzerine Seyid Ahmed Cebari Şengal, Afrin Mustafa Selîmî Kemalizm ve Kürd Ulusal Sorunu Orhan Kotan’ın Şiiri Leylan - II Kürt Meselesiyle İlgili Bir Projen Var mı? Leylan Xwebûn Orta Karadeniz’de Etnisite İlişkileri Alevilik Üzerine… Güvenli Bölge Duvarımızı Yapamadık… Doktor Said Alevilik ve Tarihi Bitlis ve Ahalisi 1916 Kürd Tehciri Bir Diplomatın Anıları Xızır Nasıl Ali Oldu? Kürd Tarihi Üzerine Gözlemler Adıyla Çağırmak Kürdistan’ın Güneyinde Soykırım Kürdlerin Tarihi Milliyetçilik Üzerine Hong Kong, Kürdistan ‘Kürtlerle Türkler’ Ortadoğu’da Devletlerin Kurulması Abdurrahman Qassemlu’nun Katledilmesinin 30. Yıldönümü Üniversitenin Bilim Anlayışında Temel Sorunlar Cumhuriyet, 19 Mayıs 2019 'Özgürlük İçin Sanat' Helsinki’de Sosyal Forum Teknoloji, Bilim, Eğitim Milletler Cemiyeti Döneminde Kürdler/Kürdistan Hewler - Duhok - Zaho Bir Tartışma Üzerine… Dönemin Romanları Eleştirilerin İzinde Rêya Heqîyê (Alevilik) ABD Ziyareti - IV ABD Ziyareti - III ABD Ziyareti - II ABD Ziyareti - I Berlin’de Dersim 37-38 Paneli Başur’da Siyaset Duhok-Hewlêr Gezisi Kürdçe Yasaklarının İşlevi ‘Aleviliğin Doğuşu’ II ‘Kimliksiz Çığlıklar’ Türkiye’de Adalet Arayışları 'Aleviliğin Doğuşu' Kürdlere Soykırım… Moskova’da Kürd Konferansı Cevat Geray’a Sevgi… Bilim Ahlakı Mahallenin Arkadaşları Selahattin Demirtaş’ın Şarkısı Canip Yıldırım Kütüphanesi Devşirmeler ve Devletsizler Dağ Kavmi - II Adaylar… Dağ Kavmi -I Geleceğini Belirleme Hakkı ve Kürdler Farhad Daftary, Şiilik Alevilik Şiizm ‘Türklük Sözleşmesi’ Timure Halil Hakkında … Düşmanlarını Sevindiren Bir Halk… Celal Talabani... Kürdler Zoru Başardı… Bağımsızlık... Güvenlik... Domino Etkisi Referandum-Bağımsızlık Tartışmaları Danimarka Seyahati Sekesûr’da Kürd-Alevi Soykırımı İnsanlık Araştırmaları Merkezi Fahriye Adsay’ın Eleştirileri Üzerine… Bir Kürd... İki Kürd... Üç Kürd Yezda... Ermeniler, Kürdler… Yeni Bir KDP Kurma Çalışmaları Hasta Adam Avustralya Gezisi Hayatımdan Kesitler Birey Toplum İlişkileri Peşmergelik Yüce Bir Değerdir Kaderine Küsmek Kürd Halkının, Kürdistan’ın Başı Sağolsun… Kürdistan’ın Hayırlı Evladı Doktor Said Suriyeli Mülteciler Parlamento Milli Düşünce Sempozyumu Desmond Fernandes Kürtlerin Bulunduğu Ülkeler Bölünemez!... Kürtler Ne İstiyor? Eşkiya 28 Devlet Bağımsız Kürdistan’ı Tanımayacak... Devlet, İslam, Kürdler ve Darbe Pencinarîler II Pencinarîler I Azim... 'Afrika Edebiyatı' Üzerine… Yaresan (Ehl-i Hak) Rêya Heqîyê, Ezdan Zağros’un Ötesine… Süleymaniye Merkez Güvenlik Karargahı 'Peçar Tenkil Harekatı/1927' Üzerine Birkaç Söz İttifaklar Mahmut Yeşil’e Sevgi… Tunceli Kanunu, Getirdiği Esaslar ve Devletin Asimilasyon Planları Yakındoğu’nun İmhası ve Pontus Sorunu Keşiş’in Torunları Dersimli Ermeniler Anlıyorum Ama Konuşamıyorum 1128 Akademisyen Yaşar Kaya Alevilik... Elveda Güzel Vatanım Alevilerin Kitabı Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan III Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan II Uluslararası Barışı Kurma Çabaları, Kürdler/Kürdistan (I) Komkurd-An Nelson Mandela - Aziz Sancar Barış, Yüzleşme, Müzakere İBV Hewler Temsilciliği 558. Oturma Şengal’i Ziyaret Şengal TBMM Kürdlerde/Kürdistan’da Ana Sorun Özyönetim Üzerine... Norveç Seyahati Alaine Tuoraine’e Eleştiri Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde Yönetim Zaafları Güneşin Krallığı Keyakisar Barzani bir dönem daha görevde kalmalıdır Temel şart Kürdistan Ordusu! Girê Spî'nin Kurtarılması... Üniversitenin Ana Sorunu Mardin: Hüzünlü Kent Alevilik-Müslümanlık Osmanlılar ve Acemler Arasında Kürdler İslam’ın barış, huzur, adalet ve eşitlik anlayışı Kerbela’da son buldu Kürd Kültürü Neden Yağmalanıyor? Kürd Êzidîlerin Azizesi 'Begê' İki Olay Üzerine Düşünceler Barış ve Çözüm Süreci - III Eleştiriler Ev Jin û Mêrê bi Maskê Barış ve Çözüm Süreci - II Murat Bozlak’a sevgiler... Barış ve Çözüm Süreci… Rejim, İslamileşme, Kürdler/Kürdistan Alman Şarkiyatçı Dr. Friç Soykırımlar ve Devletsiz Halklar IŞİD’in Zuhuru Şeyh Ahmet, IŞİD Saldırıları ve Osman Baliç'in Katili Ulusların Kendi Geleceklerini Tayin Hakkı ve Kürdler/Kürdistan Bitlis Anıları, 1960’lı Yıllarda Bitlis’de Yaşam Uluslararası Bitlis Sempozyumu Barzaniler Değinmeler İfade Özgürlüğü ve ABD Türk Siyasal Kültürü Üzerine… Birleşik Krallık, Fransa, Kürdler/Kürdistan Anti-Kürd Uluslar arası Nizam Kürd/Kürdistan incelemelerinde temel soru... Ulus İnşa Sürecinde Dilin Rolü Mustafa Barzani'yi sevgiyle anıyoruz Düşün Hayatında ve Edebiyatta Kurumlaşmalar Yakındoğu’nun İmhası,1915 Ermeni Soykırımı ve Hrant Dink’in Katledilmesi Resmi İdeolojinin Temel Özelliği Roboski – Goyiler Türk-İslam Sentezi ve Kürd Sorunu Kürdistan sorunu her şeyden önce duruş sorunudur Barış
x